Πέμπτη 9 Ιουλίου 2026 στις 21.00
Kύκλος Εκδηλώσεων για την ισπανική κοινωνική επανάσταση
Kύκλος Εκδηλώσεων για την ισπανική κοινωνική επανάσταση | Ιστορικό της Επανάστασης | Η μακρά προεπαναστατική περίοδος 1870-1936
από Ταξική Αντεπίθεση (Ομάδα Αναρχικών και Κομμουνιστών)
Kύκλος Εκδηλώσεων για την ισπανική κοινωνική επανάσταση (1936-1939) | Ιστορικό της Επανάστασης Α΄Μέρος | Η μακρά προεπαναστατική περίοδος 1870-1936: Προβολή slides και συζήτηση [Πέμπτη 9 Ιουλίου 9μμ Καλλιδρομίου 49]
Την Πέμπτη 9 Ιουλίου στις 9μμ, στην αυλή της Καλλιδρομίου 49, συνεχίζουμε τον κύκλο εκδηλώσεων για τα 90 χρόνα από την ισπανική κοινωνική επανάσταση 1936-1939. Επιχειρώντας να ανιχνεύσουμε τους όρους και τις προϋποθέσεις της ισπανικής επανάστασης, τις τακτικές και τις στρατηγικές της, το κοινωνικό και πολιτικό της περιεχόμενο, στρέφουμε καταρχήν το βλέμμα εκεί που τέθηκαν οι βασεις της : στη μακρά προεπαναστική περίοδο 1870-1936 και στον παρατεταμένο ταξικό πολέμο που διεξήχθηκε με δυναμικές απεργίες, μαζικές αγροτικές και εργατικές εξεγέρσεις, ένοπλο αντάρτικο αγώνα και γενικευμένα παραδείγματα νέων μορφών κοινωνικής οργάνωσης. Στο ιστορικό δηλαδή πλαίσιο όπου γεννιούνται οι επαναστατικές οργανώσεις του προλεταριάτου : η αναρχική Solidaridad Obrera το 1907, προάγγελος για την ίδρυση λίγο αργότερα της CNT το 1910, οι Los Solidarios το 1919 και αργότερα οι Nosotros, η FAI το 1927, αλλά και κομμουνιστικά και σοσιαλιστικά κόμματα, οργανώσεις και συνδικάτα.
Παρακάτω παραθέτουμε ένα επιγραμματικό ιστορικό της προεπαναστατικής περίοδου, πάνω στο οποίο θα βασιστεί και θα αναπτυχθεί περαιτέρω η εκδήλωση και η προβολή των slides.
Εισαγωγή
Η ισπανική κοινωνική επανάσταση (1936-1939) αποτελεί την κορυφαία πράξη της ταξικής πάλης στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου και μια από τις κορυφαίες του 20ου αιώνα. Είναι δε αναμφισβήτητα, η πιο ολοκληρωμένη εμφάνιση του αναρχικού κινήματος ως φορέα επαναστατικής αλλαγής στην ιστορία.
19 χρόνια μετά τις «μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο» τον Οκτώβρη του 1917 και μόλις τρία χρόνια πριν την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η ισπανική επανάσταση έρχεται, εν μέσω ανάδυσης του φασισμού/ναζισμού να δώσει νέα ορμή στο διεθνές επαναστατικό κίνημα ύστερα από την εξεγερτική ακολουθία της δεκαετίας του 1920, εμπλουτίζοντας και ανανεώνοντας το με ρηξικέλευθα περιεχόμενα και πρωτότυπες μορφές οργάνωσης και δράσης, συγκροτώντας παράλληλα μια χειροπιαστή θέση μάχης απέναντι στο φασισμό και το καπιταλιστικό ιμπεριαλιστικό σύστημα που τον γεννά : μια θέση μάχης που μπορεί να συνοψιστεί στο ότι "μόνο η κοινωνική επανάσταση μπορεί να φράξει τον δρόμο στον φασισμό" , ακριβώς γιατί ο τελευταίος, όπως τόνιζε ο αναρχικός επαναστάτης Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι "αποτελεί την έσχατη λύση της αστικής τάξης όταν αυτή βλέπει την εξουσία της να χάνεται".
Οι ρίζες του ισπανικού επαναστατικού κινήματος
Γέννημα μια μακράς κοινωνικής πολιτικής διεργασίας, τα ίχνη της οποίας διαφαίνονται ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα και στους αγώνες του ισπανικού λαού κατά της γαλλικής κατάκτησης, το ισπανικό λαϊκό κίνημα θα σφυρηλατηθεί μέσα στο καμίνι ατελείωτων αιματηρών αγώνων ενάντια στη ισπανική μοναρχία και φεουδαρχία, πριν εισέλθει σταδιακά στην κοίτη του ταξικού ρεύματος, την περίοδο της παρισινής κομμούνας με την καταλυτική επίδραση του αναρχικού κινήματος, το οποίο κυριαρχούσε στο ισπανικό τμήμα της Πρώτης Διεθνούς.Για πάνω από μισό αιώνα, από τη σύντομη πρώτη ισπανική δημοκρατία του 1873 ως τη δεύτερη ισπανική δημοκρατία του 1931, ο ισπανικός χώρος θα γίνει το πεδίο μιας αδυσώπητης ταξικής σύγκρουσης ανάμεσα στην σε παρακμή ισπανική αποικιοκρατία από τη μια, με επικεφαλής το στέμμα, το στρατό, τους γαιοκτήμονες, το μεγάλο κεφάλαιο, την εκκλησία, και από την άλλη σε ένα υπό διαμόρφωση λαϊκό συνασπισμό, με κινητήριες δυνάμεις την αγροτιά και το προλεταριάτο των μεγάλων αστικών κέντρων και με βασικούς πολιτικούς πρωταγωνιστές το αναρχικό και δευτερευόντως το κομμουνιστικό και το σοσιαλιστικό κίνημα.
Στη στυγνή εκμετάλλευση των λαϊκών μαζών, την αδυσώπητη κρατική και παρακρατική τρομοκρατία, τα φασιστικά πραξικοπήματα, η ταξική απάντηση θα είναι η μαχητική οργάνωση της κοινωνικής βάσης και η εκδίπλωση μιας πολύμορφης αντίστασης : από μαζικές εξεγέρσεις ("Τραγική εβδομάδα" 1900 στη Βαρκελώνη και δολοφονία του αναρχικού παιδαγωγού Φ. Φερέρ) μεγάλες δυναμικές απεργίες (1917, 1919) και ένοπλο αντάρτικο αγώνα μέχρι γενικευμένα αντιπαραδείγματα νέων μορφών κοινωνικής οργάνωσης. Μέσα στη φωτιά αυτής της αντίστασης γεννιούνται οι επαναστατικές οργανώσεις του προλεταριάτου : η αναρχική Solidaridad Obrera το 1907, προάγγελος για την ίδρυση λίγο αργότερα της CNT το 1910, οι Los Solidarios το 1919 και αργότερα οι Nosotros, η FAI το 1927. Eίχε προηγηθεί η ίδρυση της Γενικής Ένωσης Εργαζομένων (UGT) το 1888, ενώ το Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας συγκροτείται το 1921.
Η ταξική πάλη σε σημείο βρασμού : Η περίοδος 1931-1936
Η βραχύβια 2η ισπανική δημοκρατία που εγκαινιάζεται το 1931 ύστερα από την πτώση της αιματοβαμμένης δικτατορίας του Πρίμο Ντε Ριβέρα (1923-1930) βρίσκει το λαϊκό κίνημα σε άνοδο. Η συσσωρευμένη αγωνιστική πείρα και το τεράστιο κύρος που έχουν κατακτήσει στην εργατική τάξη και την αγροτιά οι μαζικές οργανώσεις του επαναστατικού κινήματος προδιαγράφουν την ένταση της ταξικής πάλης, πολλώ δε μάλλον όταν η αστική κυβέρνηση Ρεπουμπλικάνων- Σοσιαλιστών, παρά τις κοινωνικές προσδοκίες και τις περιορισμένες φιλολαϊκές μεταρρυθμίσεις, δείχνει γρήγορα το ταξικό της πρόσωπο, συνεχίζοντας από άλλη οδό την πολιτική της άρχουσας τάξης, φτάνοντας στην ολομέτωπη σύγκρουση με το προλεταριακό κίνημα (απεργίες 1931, εξεγερτικές απόπειρες σε Βαρκελώνη και Ανδαλουσία (1931-1932), την ίδια ώρα που το τελευταίο είναι εκείνο που θα αποκρούσει ένοπλα στα οδοφράγματα (1932) σχέδια φασιστικού πραξικοπήματος.
Αξίζει στο σημείο αυτό να δώσουμε μια συνοπτική εικόνα της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης στην Ισπανία στις αρχές του 1930.
Η Ισπανία των πρώτων χρόνων της δεκαετίας του 1930 ήταν κυρίως μια χώρα αγροτική 25 εκατομμυρίων με σημαντικές φεουδαρχικές επιβιώσεις. Το 59% των εργαζομένων απασχολούνταν στην γεωργία και όχι πάνω από 20% στη βιομηχανία, τις μεταφορές και το εμπόριο. Το υπόλοιπο του πληθυσμού απασχολούταν είτε στον κρατικό διοικητικό μηχανισμό είτε στο δημοτικό μηχανισμό, στο στρατό και ως μικροαστοί ελευθεροεπαγγελματίες. Η Καθολική Εκκλησία κατείχε σχεδόν το 1/4 όλης της καλλιεργήσιμης γης, ενώ οι αριστοκράτες της γης με ιδιοκτησία 1000 στρέμματα και πάνω, συνιστούσαν το 2% του συνόλου των ιδιοκτητών της γης και κατείχαν το 67% ολόκληρης της καλλιεργήσιμης γης, με μια μειοψηφία μάλιστα αυτών να κατέχει τεράστια λατιφούντια έκτασης εκατοντάδων χιλιάδων στρεμμάτων, την ώρα που στην τεράστια μάζα της φτωχής αγροτιάς άνηκε το 1,1 της συνολικής καλλιεργήσιμης γης. Επιπρόσθετα υπήρχαν δυόμισι εκατομμύρια εργάτες γης που δεν είχαν καμία έκταση. Οι γαιοκτήμονες μαζί με τους μεγάλους βιομηχάνους και την ολιγαρχία του χρήματος αποτελούσαν την άρχουσα τάξη της Ισπανίας την οποία ενοποιούσε πολιτικά και ιδεολογικά ο θεσμός της μοναρχίας, ενώ έντονη ήταν η οικονομική εξάρτηση της χώρας από τις ανεπτυγμένες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις της Ευρώπης.
Τον Νοέμβριο του 1933, κι ενώ η πολιτική κρίση οξύνεται στο φόντο της σοβούσας -διεθνούς- οικονομικής κρίσης, η φασιστική μοναρχική δεξιά θα καταστεί βασικός πόλος στη νέα κυβερνητική εξουσία που σχηματίζεται. Με τις συνθήκες ζωής του εργατοαγροτικού κόσμου και των εθνικών μειονοτήτων (Βάσκοι, Καταλανοί, Γαλικιανοί) να επιδεινώνονται ραγδαία και το επαναστατικό κίνημα σε απηνή διωγμό υπό καθεστώς στρατιωτικού νόμου, η λαϊκή αντίδραση ήταν θέμα χρόνου να εκδηλωθεί. Η μεγάλη ένοπλη εργατική εξέγερση στις Αστουρίες (Κομμούνα των Αστουριών) και σε άλλα αστικά κέντρα (Βαρκελώνη, Μαδρίτη) τον Οκτώβριο του 1934, μια έμπρακτη εφαρμογή της «ενότητας στη δράση και της οργάνωσης στη βάση» αναρχικών, αντιφασιστών, κομμουνιστών, σοσιαλιστών εργατών, λειτουργεί, παρά την ήττα της και την αιματηρή καταστολή της, σαν σχολείο και γενική πρόβα των μεγάλων επαναστατικών αναμετρήσεων που ωριμάζουν.
Από την κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου (Φεβρουάριος 1936) ως το πραξικόπημα του Φράνκο (Ιουλίος 1936)
Δύο χρόνια αργότερα, το 1936, ύστερα από τη κατάρρευση της ακροδεξιάς κυβέρνησης υπό την πίεση του λαϊκού παράγοντα και της οικονομικής κρίσης, ο εκλογικός συνασπισμός του Λαϊκού Μετώπου, μια συμμαχία αστικών, δημοκρατικών, σοσιαλιστικών και ρεφορμιστικών κομμάτων, με ένα ήπιο μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα που αμφισβητούσε όμως -σε διακηρυκτικό επίπεδο τουλάχιστον- κάποιες σταθερές της άρχουσας τάξης (εξαγγελίες κάποιων βασικών φιλεργατικών μέτρων, εκδημοκρατισμός, διάλυση φασιστικών οργανώσεων, απελευθέρωση χιλιάδων πολιτικών κρατουμένων) θα αναλάβει την κυβερνητική εξουσία, έχοντας την ενεργή στήριξη στις εκλογές του κομμουνιστικού κόμματος.
Στην περίοδο που ακολουθεί ο πολιτικός χρόνος πυκνώνει και η ταξική πάλη επιταχύνεται. Για το ισπανικό αστικό μπλοκ εξουσίας αλλά και για τον διεθνή ιμπεριαλισμό, ήταν σαφές πως μια τέτοια εξέλιξη δε μπορούσε να γίνει ανεκτή. Αλλά και για το επαναστατικό μπλοκ ήταν σαφές ότι ανοίγονταν μπροστά οι δρόμοι της αποφασιστικής αναμέτρησης. Χαρακτηριστική είναι εδώ η οξυδερκής εκτίμηση μιας εμβληματικής μορφής του ισπανικού αναρχισμού, του συνιδρυτή μαζί με τον Ντουρούτι και τον Ασκάζο των Los Solidarios παλιότερα, και τώρα πρωταγωνιστικού στελέχους της FAI, του Γκαρθία Ολιβέρ:«Αν η εργατική τάξη απέχει από τις εκλογές αυτή τη φορά, η εκλογική νίκη θα πάει στη φασιστική δεξιά. Αν πετύχουν την νίκη, θα πρέπει να βγούμε στους δρόμους για να τους πολεμήσουμε με όλα τα διαθέσιμα όπλα. Αν η εργατική τάξη ψηφίσει αυτή τη φορά -και ψηφίσει αριστερά-, η δεξιά, υποστηριζόμενη από το στρατό, θα εξεγερθεί πριν περάσουν έξι μήνες και θα πρέπει να βγούμε στους δρόμους να τους πολεμήσουμε με τα όπλα. Ετσι δεν σας λέμε ότι ΔΕΝ πρέπει να ψηφίσετε. Αλλά, ούτε σας λέμε και να ψηφίσετε. Ας ενεργήσει κάθε άτομο, όπως του υπαγορεύει η συνείδησή του. Αλλά όλοι θα πρέπει να είστε έτοιμοι για πόλεμο στους δρόμους, είτε κερδίσει η δεξιά είτε η αριστερά».
Από την πρώτη μέρα του σχηματισμού της κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου η κατάσταση φαινόταν καθαρά προς τα που όδευε: Το -βαθύ φασιστικό-ισπανικό κράτος κατ' εντολή της ισπανικής άρχουσας τάξης εξύφαινε από την πρώτη στιγμή σχέδια πραξικοπήματος, την ώρα που οι ολιχάρχες του πλούτου δημιουργούσαν συνθήκες οικονομικής ασφυξίας με λοκ άουτ στην παραγωγή και μαζική φυγή κεφαλαίων.
Απέναντι τους είχαν ουσιαστικά μόνο τον λαϊκό παράγοντα και το επαναστατικό κίνημα με πρωταγωνιστή το αναρχικό, που και επέβαλαν με τη μαζική παρουσία τους έξω από τις φυλακές την απελευθέρωση χιλιάδων πολιτικών κρατούμενων, οργανώνοντας παράλληλα απεργίες ενάντια στη φασιστική απειλή και ένοπλες δομές, την ώρα που η φοβική κυβέρνηση δεν προχωρούσε στον εξοπλισμό της εργατικής τάξης και έκανε συνεχείς υποχωρήσεις στο κεφάλαιο, ενώ δεν προωθούσε την διακηρυγμένη από πλευράς της εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού από τους φασίστες.
Τελικά στις 19 Ιουλίου 1936, η ισπανική άρχουσα τάξη χτυπά. Με επικεφαλής έναν από τους σφαγείς του προλεταριάτου στις Αστουρίες το 1934, τον στρατηγό Φράνκο, η στρατηγική για την εγκαθίδρυση ενός καθαρά φασιστικού καθεστώτος μπαίνει σε τροχιά υλοποίησης. Με αφετηρία τις ισπανικές κτήσεις στο Μαρόκο ένα καλά οργανωμένο σχέδιο που είχε την έγκριση της Μ. Βρετανίας και την ενεργή υποστήριξη της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας, τίθεται σε εφαρμογή με στρατιωτικές επιθέσεις σε όλη την Ισπανία.
Εικόνες:
